Η Ζωντανή Παράδοση των Τζουμέρκων: Πανηγύρια, Πετράδες, Κτηνοτροφία και ο Χορός του Καγκελάρη
Ο Πολιτισμός της Πέτρας και του Κλαρίνου: Έθιμα και Επαγγέλματα που Σφράγισαν τα Τζουμέρκα
-Η παράδοση στην περιοχή των Πραμάντων και του Αμπελοχωρίου είναι ένας ζωντανός οργανισμός που αντικατοπτρίζει την ιστορία, τον τρόπο ζωής και τον χαρακτήρα των ανθρώπων της Ηπείρου.
-Τα παραδοσιακά πανηγύρια αποτελούν τον σημαντικότερο θεσμό κοινωνικής και πολιτιστικής ζωής στην περιοχή, ειδικά κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Αποτελούν σημείο αναφοράς και συνάντησης για τους ντόπιους και τους απόδημους, με το θρησκευτικό στοιχείο να είναι κυρίαρχο. Το Αμπελοχώρι, συγκεκριμένα, πανηγυρίζει στις 26 Ιουλίου, ανήμερα της Αγίας Παρασκευής, με παραδοσιακό γλέντι που περιλαμβάνει χορούς και τραγούδια.
-Στην περίοδο της Αποκριάς, διοργανώνονται παραδοσιακές εκδηλώσεις. Στα Πράμαντα ανάβει η παραδοσιακή τζαμάλα (μεγάλη φωτιά) στην κεντρική πλατεία, γύρω από την οποία στήνεται γλέντι με κρασί, φασολάδα και τους μασκαράδες να πρωτοστατούν στον χορό.
-Ο χορός του "Καγκελάρη" είναι ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς χορούς της Ηπείρου, γνωστός και ως "Γκύκλες". Πρόκειται για έναν αργό, ομαδικό χορό, όπου οι χορευτές ενώνονται σε κύκλο και τον σέρνει ο γηραιότερος του χωριού. Σύμφωνα με την παράδοση, ο χορός αυτός ήταν ένα είδος «τεχνάσματος» κατά την Τουρκοκρατία, όπου οι κάτοικοι αντάλλασσαν πληροφορίες μεταξύ τους χωρίς να γίνονται αντιληπτοί από τον εχθρό.
-Ένα από τα πιο φημισμένα παραδοσιακά επαγγέλματα της περιοχής, ειδικά στο Αμπελοχώρι, υπήρξαν οι Πετράδες (ή Χτίστες). Οι ντόπιοι μάστορες της πέτρας ήταν περιζήτητοι σε όλη την Ελλάδα. Δημιουργούσαν με περίτεχνη τέχνη πέτρινα σπίτια, γεφύρια, εκκλησίες και κτίρια, τα οποία αποτελούν σπουδαία δείγματα της ηπειρώτικης αρχιτεκτονικής.
-Η κτηνοτροφία αποτελούσε και εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες της τοπικής οικονομίας και παράδοσης. Οι κάτοικοι, κυρίως οι Πραμαντιώτες, ήταν γνωστοί ως νομάδες κτηνοτρόφοι, με τα ζώα τους να αποτελούν πηγή πλούτου και ταυτόχρονα το σύμβολο της περιοχής (από τη λέξη «πράματα» που σημαίνει ζώα).
-Οι Καλαρρύτες και το Συρράκο είναι παγκοσμίως γνωστά για την παράδοση στην αργυροχρυσοχοΐα. Από τους Καλαρρύτες κατάγεται ο Σωτήριος Βούλγαρης, ιδρυτής του φημισμένου οίκου κοσμημάτων Bvlgari. Οι τεχνίτες της περιοχής δημιούργησαν αριστουργήματα που κοσμούν μουσεία σε όλο τον κόσμο.
-Η παράδοση στα Τζουμέρκα των Ιωαννίνων δεν είναι απλώς ένα σύνολο εθίμων, αλλά ο ίδιος ο τρόπος ζωής που κληροδοτήθηκε από γενιά σε γενιά, σε μια περιοχή που, παρά τη σκληρότητα του ορεινού τοπίου, καλλιέργησε τον πολιτισμό, την τέχνη και τη συλλογική μνήμη.
-Τα πανηγύρια και οι γιορτές της περιοχής συνοδεύονται από τη μοναδική ηπειρώτικη μουσική, με κυρίαρχο όργανο το κλαρίνο. Χαρακτηριστικοί χοροί όπως ο "Καγκελάρης" και ο "Τσάμικος" εκφράζουν το ήθος και το φρόνημα των κατοίκων. Πολλά χωριά, όπως οι Χουλιαράδες και το Ματσούκι, έχουν τους δικούς τους πολιτιστικούς συλλόγους που διατηρούν ζωντανές αυτές τις παραδόσεις.
-Τα πανηγύρια των Καλαρρυτών και του Συρράκου πραγματοποιούνται στις 15 Αυγούστου, ανήμερα της Κοίμησης της Θεοτόκου, όπου συγκεντρώνονται οι απανταχού απόδημοι κάτοικοι για να γιορτάσουν και να τιμήσουν την παράδοσή τους.
-Στους Χουλιαράδες, ένα από τα χωριά της περιοχής, διοργανώνεται κάθε χρόνο μια γιορτή αφιερωμένη στο τσίπουρο και το κάστανο, προϊόντα της τοπικής γης, αναδεικνύοντας έτσι τη γαστρονομική παράδοση.