Η Ιστορία της Μεσσήνης: Από την Ίδρυση του 369 π.Χ. έως τη Σύγχρονη Ανασκαφική Ανάδειξη
Μεσσήνη: Μια Πόλη-Σύμβολο
-Η ιστορία της Μεσσήνης, και κυρίως της Αρχαίας Μεσσήνης, είναι εξαιρετικά πλούσια και καλά τεκμηριωμένη. Η ίδρυση της πόλης συνδέεται άμεσα με το τέλος της μακραίωνης σπαρτιατικής ηγεμονίας στην Πελοπόννησο.
-Η ίδρυση της Αρχαίας Μεσσήνης το 369 π.Χ. αποτελεί ένα κομβικό σημείο στην ελληνική ιστορία, καθώς σήμανε το οριστικό τέλος της τετράχρονης σπαρτιατικής κυριαρχίας επί της Μεσσηνίας.
-Μετά τη συντριπτική νίκη των Θηβαίων στη μάχη των Λεύκτρων (371 π.Χ.), ο στρατηγός Επαμεινώνδας προχώρησε στην απελευθέρωση των Μεσσηνίων ειλώτων και στην ίδρυση της πόλης στους πρόποδες του όρους Ιθώμης, τοποθεσία με ισχυρό συμβολισμό εθνικής αντίστασης.
-Η Μεσσήνη χτίστηκε ως η νέα πρωτεύουσα του ανεξάρτητου μεσσηνιακού κράτους και σχεδιάστηκε με βάση το ιπποδάμειο πολεοδομικό σύστημα, περιβαλλόμενη από τα πιο ισχυρά και καλοδιατηρημένα οχυρωματικά τείχη του αρχαίου κόσμου, μήκους σχεδόν 9,5 χιλιομέτρων. Η πόλη αυτή ιδρύθηκε, μαζί με τη Μεγαλόπολη, ως μία στρατηγική οχύρωση και πολιτική δύναμη, ανατρέποντας πλήρως τις ισορροπίες στην Πελοπόννησο.
-Παρά την απώλεια της πλήρους πολιτικής αυτονομίας με την κατάκτηση της Ελλάδας από τη Ρώμη το 146 π.Χ., η Μεσσήνη διατήρησε τον χαρακτήρα της ως ακμάζον αστικό και πολιτιστικό κέντρο κατά τη διάρκεια των Ρωμαϊκών Χρόνων.
-Η πόλη απολάμβανε τοπική αυτονομία και γνώρισε μία περίοδο ειρήνης (Pax Romana) και οικοδομικής ακμής, με πολλές δωρεές από εύπορους πολίτες και Ρωμαίους αξιωματούχους.
-Κατά τον 2ο αιώνα μ.Χ., ο περιηγητής Παυσανίας επισκέφθηκε την πόλη και την περιέγραψε αναλυτικά, μαρτυρώντας τον πλούτο των δημοσίων κτιρίων της –με κέντρο το επιβλητικό Ασκληπιείο– και την ισχυρή πολιτική της οργάνωση.
-Η περίοδος αυτή χαρακτηρίστηκε από την ανέγερση ηρώων και μνημείων που αντανακλούσαν τη ρωμαϊκή επιρροή, καθώς και τη διατήρηση του ελληνικού τρόπου ζωής, με το Στάδιο και το Γυμνάσιο να παραμένουν ενεργά κέντρα της κοινωνικής ζωής. Η σταδιακή παρακμή της πόλης ξεκίνησε αργότερα, κυρίως λόγω του μεγάλου σεισμού του 365 μ.Χ. και των επιδρομών των Γότθων του Αλάριχου το 395 μ.Χ.
-Η περίοδος μετά την ύστερη αρχαιότητα χαρακτηρίζεται από τη σταδιακή εγκατάλειψη της μεγαλοπρεπούς αρχαίας πόλης, η οποία υπέστη σοβαρά πλήγματα από τον μεγάλο σεισμό του 365 μ.Χ. και, κυρίως, από την καταστροφική επιδρομή των Γότθων του Αλάριχου το 395 μ.Χ. Οι λιγοστοί εναπομείναντες κάτοικοι μετακινήθηκαν σε ασφαλέστερους οικισμούς.
-Ωστόσο, η περιοχή της Μεσσήνης δεν έπαψε να έχει σημασία. Ήδη από τον 5ο αιώνα μ.Χ., η Μεσσήνη αναφέρεται εκ νέου ως σημαντικός οικισμός και έδρα επισκόπου της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, κάτι που υποδηλώνει την αναγέννησή της και την ενσωμάτωσή της στον βυζαντινό διοικητικό χάρτη.
-Η νέα αυτή φάση, ωστόσο, διακόπηκε από τις μεταναστεύσεις των λαών και τις σλαβικές επιδρομές που έπληξαν την Πελοπόννησο από τα τέλη του 6ου αιώνα, οδηγώντας σε περαιτέρω ανακατατάξεις και συρρίκνωση του πληθυσμού.
-Κατά τη μεσαιωνική περίοδο, μετά την κατάληψη της Πελοποννήσου από τους Φράγκους (1204 μ.Χ.), η ιστορική εστία της αρχαίας Μεσσήνης επισκιάστηκε από την ανάπτυξη νέων οχυρωμένων κέντρων στην ευρύτερη περιοχή, όπως η Μεθώνη, η Κορώνη και η Ανδρούσα. Οι νέες αυτές πόλεις, με τα ισχυρά τους κάστρα, αποτέλεσαν στρατηγικά σημεία για τους κατακτητές (Φράγκους, Βενετούς, Οθωμανούς).
-Η περιοχή της Μεσσηνίας γνώρισε διαδοχικές κατακτήσεις και ανταλλαγές κυριαρχίας, με τους Βενετούς να ελέγχουν τις παράκτιες ζώνες και τους Οθωμανούς την ενδοχώρα.
-Η σύγχρονη πόλη της Μεσσήνης (παλαιότερα Νησί) άρχισε να αναπτύσσεται γύρω από τον βυζαντινό ναό, ενώ η περιοχή συμμετείχε ενεργά στους αγώνες, με αποκορύφωμα τον κεντρικό ρόλο που διαδραμάτισε η Μεσσηνία στην Επανάσταση του 1821 κατά της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.
-Η ευρύτερη περιοχή της Μεσσηνίας, λόγω της γεωγραφικής της θέσης και της παρουσίας ισχυρών οικογενειών, διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στην Ελληνική Επανάσταση του 1821.
-Οι Μεσσήνιοι συμμετείχαν ενεργά στις προπαρασκευαστικές κινήσεις της Φιλικής Εταιρείας. Το κορυφαίο γεγονός που συνδέεται με τη Μεσσηνία είναι η κήρυξη της Επανάστασης στην Καλαμάτα στις 23 Μαρτίου 1821, όπου ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ύψωσαν τη σημαία του αγώνα.
-Η μάχη του Ναβαρίνου το 1827, στη γειτονική Πύλο, αποτέλεσε την κρισιμότερη ναυτική σύγκρουση, με τις συμμαχικές δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία) να καταστρέφουν τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο, επισφραγίζοντας ουσιαστικά την απελευθέρωση της Πελοποννήσου.
-Η σύγχρονη πόλη της Μεσσήνης, γνωστή κατά την περίοδο της Οθωμανικής κατοχής ως Νησί (λόγω του ποταμού Πάμισου που την περιέβαλλε), αναπτύχθηκε στη θέση ενός μικρού βυζαντινού οικισμού.
-Μετά την απελευθέρωση, και με την ίδρυση του ελληνικού κράτους, το 1830 η πόλη μετονομάστηκε σε Μεσσήνη, τιμώντας την αρχαία μητρόπολη. Η Μεσσήνη αναγνωρίστηκε ως πρωτεύουσα επαρχίας και γνώρισε οικονομική ανάπτυξη χάρη στην εύφορη πεδιάδα και στην αγροτική παραγωγή, ειδικά την καλλιέργεια της ελιάς και της σταφίδας.
-Σήμερα, η σύγχρονη Μεσσήνη είναι μία ζωντανή κωμόπολη που αποτελεί το διοικητικό και οικονομικό κέντρο της ομώνυμης περιοχής, συνδυάζοντας την αγροτική παράδοση με τη σύγχρονη ζωή.
-Η αρχαιολογική ιστορία της Μεσσήνης γνώρισε μία μεγάλη αναγέννηση στα Νεότερα Χρόνια. Ενώ οι πρώτες έρευνες είχαν ξεκινήσει από ξένους περιηγητές (όπως η γαλλική επιστημονική αποστολή του Morée το 1829) και αργότερα από τον Γεώργιο Οικονόμου, η συστηματική και μεγάλης κλίμακας ανασκαφική και αναστηλωτική εργασία ξεκίνησε εντατικά από το 1986.
-Υπό την καθοδήγηση του αρχαιολόγου Πέτρου Θέμελη, το έργο αποκάλυψε πλήρως τον αστικό ιστό της Αρχαίας Μεσσήνης, φέρνοντας στο φως μνημεία όπως το Στάδιο, το Ασκληπιείο και την Αρκαδική Πύλη, τα οποία διατηρούνται σε εξαιρετική κατάσταση.
-Αυτό το τεράστιο έργο όχι μόνο ανέδειξε την πόλη ως μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς (υπό ένταξη στην UNESCO), αλλά κατέστησε τον αρχαιολογικό χώρο έναν από τους σημαντικότερους και πιο εντυπωσιακούς πόλους έλξης στην Ελλάδα.